Ośrodek Hodowli Żubrów Smardzewice

W Smardzewicach koło Tomaszowa Mazowieckiego, na skraju Lasów Spalskich, działa jedna z najstarszych placówek hodowli żubrów w Polsce. Ośrodek rozciąga się na ponad 72 hektarach leśnego terenu i od lat 70. XX wieku specjalizuje się w hodowli żubrów nizinnych linii białowieskiej. Co ciekawe, formalnie stanowi część Kampinoskiego Parku Narodowego, choć dzieli go od niego ponad 100 kilometrów – to jedyny taki przypadek w kraju.

Historia związana z prezydentem Mościckim

Wszystko zaczęło się od czterech bizonów. W 1934 roku Polonia kanadyjska postanowiła obdarować prezydenta Ignacego Mościckiego tymi okazałymi zwierzętami, wiedząc o jego pasji do łowiectwa i przywiązaniu do Lasów Spalskich. Mościcki regularnie przebywał w pobliskiej Spale, gdzie znajdowała się letnia rezydencja prezydentów II Rzeczypospolitej. Otrzymując prezent, zaproponował umieszczenie bizonów w Smardzewicach, tuż obok istniejącej już prezydenckiej zajęczarni.

Tak w latach 1935-1936 powstał zwierzyniec, który początkowo nazywano po prostu „Zwierzyńcem bizonów” lub „Zwierzyńcem Spała”. Hodowano w nim nie tylko bizony, ale też żubry i żubro-bizony – mieszańce obu gatunków. Podczas II wojny światowej Niemcy zlikwidowali zwierzyniec, wywożąc zwierzęta do Rzeszy.

Dopiero w 1949 roku ośrodek wznowił działalność. Przez prawie trzy lata służył jako swoisty „sierociniec” dla zwierzyny płowej, zanim nie sprowadzono pierwszych żubrów z Pszczyny i Niepołomic. Prawdziwy przełom nastąpił w 1971 roku, kiedy przywieziono dwa byki z Pszczyny i cztery jałówki z Białowieży.

W 1973 roku urodziły się w Smardzewicach pierwsze cielęta żubrów nizinnych – byczki o imionach Poraj i Poplon. Po raz pierwszy w historii ośrodka w rubryce „hodowca” w Księdze Rodowodowej Żubrów wpisano Smardzewice.

Żubry nizinne – największe ssaki Europy

Od 1973 roku, gdy ośrodek przeszedł pod zarząd Kampinoskiego Parku Narodowego, prowadzi się tu hodowlę zamkniętą żubrów białowieskiej linii genetycznej. To właśnie żubry nizinne, a nie mieszańce czy bizony, stanowią dziś o charakterze tego miejsca.

Żubr nizinny to imponujące zwierzę. Dorosłe osobniki ważą od 440 do nawet 920 kilogramów. Charakteryzuje je płowobrunatna sierść – z przodu dłuższa i gęstsza, tworząca rodzaj grzywy, z tyłu znacznie krótsza. W 1995 roku hodowla w Smardzewicach została oficjalnie uznana za najlepszą hodowlę zamkniętą żubrów w Polsce.

Ośrodek pełni kluczową rolę w ochronie gatunkowej żubra – gatunku objętego ochroną ścisłą, wymagającego ochrony czynnej. Zwierzęta stąd stanowią rezerwę genetyczną i źródło osobników dla innych hodowli w kraju.

Co można zobaczyć na terenie ośrodka

Dla zwiedzających przygotowano zagrodę ekspozycyjną z drewnianym tarasem widokowym, z którego można obserwować żubrze rodziny. To kameralne miejsce – nieduży wybieg otoczony placem z tablicami informacyjnymi i wiatą z ławkami. Bardziej przypomina kameralny ogród zoologiczny niż typową hodowlę.

Do zagrody prowadzi ścieżka dydaktyczna o długości 2,8 kilometra. Wiedzie lasem, a po drodze czekają stanowiska odpoczynkowe z tablicami edukacyjnymi. Można się z nich dowiedzieć między innymi o rosnących tu dębach – symbolach mocy i długowieczności – czy o funkcjach krzewów w ekosystemie leśnym. Na początku ścieżki znajduje się parking, bo dalej obowiązuje zakaz wjazdu pojazdów. Kto nie czuje się na siłach, by przejść prawie 3 kilometry pieszo, może wynająć bryczkę.

Z dawnych czasów zachowała się wieża obserwacyjna, z której na swoje bizony spoglądał prezydent Mościcki. Przetrwały też oryginalna brama wjazdowa, stróżówka i mała dzwonnica.

Dla kogo to miejsce

Ośrodek sprawdzi się przede wszystkim dla rodzin z dziećmi. Możliwość zobaczenia żubrów z bliska to atrakcja, której nie spotka się w każdym zoo. Spacer leśną ścieżką może być też dobrym pretekstem do aktywnego wypoczynku na świeżym powietrzu.

Miłośnicy przyrody docenią możliwość obserwacji największych ssaków Europy w warunkach zbliżonych do naturalnych. To jedno z niewielu miejsc w Polsce centralnej, gdzie można zobaczyć te majestatyczne zwierzęta bez wyprawy do Białowieży czy Bieszczadów.

Warto połączyć wizytę z wypadem do pobliskiej Spały – odległość to zaledwie kilka kilometrów. Można też zajrzeć nad Zalew Sulejowski, bo Smardzewice leżą w jego okolicy.

Praktyczne informacje – ceny, godziny, dojazd

Ważna informacja: Ośrodek był okresowo zamykany z powodu problemów zdrowotnych u żubrów i prac remontowych finansowanych przez NFOŚiGW. Przed wizytą warto zadzwonić i potwierdzić, czy zagroda jest otwarta dla zwiedzających.

Godziny otwarcia (gdy ośrodek jest czynny):
Poniedziałek, środa-piątek: 9:00-15:00
Weekendy: 11:00-15:00
Wtorki – nieczynne
W sezonie letnim (niektóre źródła podają): 9:00-16:00 w dni powszednie, 11:00-18:00 w weekendy

Ceny biletów:
Normalny: 4 zł
Ulgowy: 2 zł
Rodzinny: 2 zł od osoby
Bryczka (dla osób, które nie chcą iść pieszo): 10 zł/osoba

Dojazd: Ośrodek znajduje się przy ulicy Tomanka 9 w Smardzewicach (kod pocztowy 97-213). Z Piotrkowa Trybunalskiego to około 7 kilometrów, z Łodzi około 60 kilometrów. Dojazd jest dobrze oznakowany tablicami kierującymi do Ośrodka Hodowli Żubrów. Od parkingu do zagrody pokazowej trzeba przejść lub przejechać bryczką około 2,8-3,5 km.

Kontakt: tel./fax (44) 710 86 20

Ile czasu przeznaczyć: Na spokojny spacer ścieżką dydaktyczną i obserwację żubrów warto zarezerwować 1,5-2 godziny. Jeśli ktoś chce tylko szybko zobaczyć zwierzęta i wrócić, wystarczy godzina.

Ośrodek leży w strefie ochronnej Spalskiego Parku Krajobrazowego, więc oprócz żubrów można podziwiać piękno lokalnych lasów. To dobry punkt na mapie dla osób zwiedzających region Tomaszowa Mazowieckiego i okolic Spały.