Skansen Rzeki Pilicy Tomaszów Mazowiecki

Skansen Rzeki Pilicy to pierwsze w Polsce muzeum na wolnym powietrzu poświęcone rzece. Powstało w Tomaszowie Mazowieckim w 1999 roku z inicjatywy lokalnych pasjonatów, którzy postanowili uratować od zapomnienia historię i kulturę związaną z Pilicą. Placówka zajmuje teren dawnego koryta rzeki i łączy edukację przyrodniczą z historyczną – można tu zobaczyć zarówno zabytkowy młyn wodny, jak i militaria wydobyte z dna Pilicy.

To miejsce dla tych, którzy szukają czegoś więcej niż typowe muzeum. Nie ma tu sztywnych reguł zwiedzania ani nudnych gablot – zamiast tego czeka zabytkowa architektura drewniana, sprzęt wojskowy do obejrzenia z bliska i mnóstwo eksponatów związanych z życiem nad rzeką.

Młyn wodny i początki skansenu

Całość zaczęła się od drewnianego młyna wodnego, który przeniesiono tu z Kuźnicy Żerechowskiej nad rzeką Luciążą. Budynek z 1925 roku miał zostać zatopiony podczas budowy zbiornika retencyjnego, ale udało się go ocalić i przenieść w całości wraz z wyposażeniem. Dziś młyn stanowi serce skansenu i mieści główną część ekspozycji.

Wewnątrz można zobaczyć wystawy poświęcone młynarstwu wodnemu w dorzeczu Pilicy, makiety młynów i mostów, które kiedyś stały nad rzeką, oraz ekspozycję „Pamiątki po dawnej Brzustówce”. Na terenie skansenu zgromadzono też ponad 30 kamieni młyńskich – kolekcja robi wrażenie.

Młyn nadal działa i podczas specjalnych pokazów można zobaczyć, jak funkcjonował mechanizm mielenia zboża napędzany siłą wody.

Militaria wydobyte z Pilicy

Jedną z najbardziej charakterystycznych części kolekcji stanowią militaria. W 1945 roku w nurt Pilicy wpadł niemiecki opancerzony ciągnik artyleryjski Luftwaffe – pojazd z końca wojny, który zatonął podczas wycofywania się wojsk. Wrak leżał na dnie przez ponad pół wieku, a nieudana próba wydobycia w 1957 roku zakończyła się wysadzeniem w powietrze górnej części pojazdu.

Dopiero w 1999 roku członkowie Stowarzyszenia Przyjaciół Pilicy wydobyli ciągnik i rozpoczęli jego rekonstrukcję. Dziś można go zobaczyć w skansenie – to prawdopodobnie jedyny zachowany na świecie egzemplarz tej wersji pojazdu. Został nawet uruchomiony, choć wymieniono silnik na zastępczy z KrAZa. Zachował oryginalną skrzynię biegów i układ gąsienicowy.

Oprócz ciągnika na terenie stoi czołg T-34, który pojawił się w serialu „Czterej pancerni i pies”. Dla dzieci to często największa atrakcja – można wejść do bunkra wojskowego i z bliska obejrzeć sprzęt.

Drewniana architektura ze Spały

Na terenie skansenu przeniesiono kilka zabytkowych budynków drewnianych. Najciekawszy to domek, który w carskich czasach pełnił funkcję… wygódki dla polujących w spalskiej puszczy. Budynek miał być wygodny nawet w takich okolicznościach, więc wykonano go solidnie i estetycznie.

Druga budowla to wartownia, która pierwotnie stała przy bramie wjazdowej do rezydencji prezydenckiej w Spale. Po wojnie przeniesiono ją do Tomaszowa Mazowieckiego, gdzie służyła jako stróżówka przy bramie zakładowego osiedla Michałówek. W 1957 roku trafiła na przystań wioślarską należącą do Tomaszowskich Zakładów Włókien Sztucznych, a po upadku zakładów w latach 90. popadła w ruinę. W 2008 roku skansen uratował budynek i odrestaurował go.

Perełką kolekcji jest drewniana, bogato zdobiona poczekalnia z przystanku kolejowego w Czarnocinie – budynek z końca XIX wieku, który zachował oryginalny charakter małych stacji kolejowych tamtych czasów.

Dla kogo to miejsce

Skansen sprawdzi się dla rodzin z dziećmi w różnym wieku. Młodsze zainteresują czołg, bunkier i możliwość swobodnego poruszania się po terenie. Starsze docenią historię i ciekawostki związane z wydobywaniem militariów z rzeki. Dorośli znajdą tu spokojne miejsce na spacer i poznanie lokalnej historii.

Warto przyjechać poza sezonem – wtedy jest mniej ruchu i można w spokoju przejrzeć wszystkie eksponaty. Zwiedzanie nie wymaga szczególnej kondycji, choć trzeba liczyć się z tym, że piętra młyna nie są dostępne dla osób niepełnosprawnych.

Skansen organizuje warsztaty etnograficzne „Od ziarenka do bochenka” oraz różne wydarzenia sezonowe, jak letnie Wianki niesione falą Pilicy.

Co jeszcze zobaczyć na terenie

Oprócz głównych obiektów na terenie znajduje się typowy nadpilicki ogród z ulami i kłodami bartnymi, z których pozyskiwano miód w okolicznych lasach. Jest też łódź rzeczna, dźwig wojskowy i różne mniejsze eksponaty związane z życiem nad rzeką.

Tuż obok skansenu znajduje się Rezerwat Przyrody Niebieskie Źródła – wyjątkowe krasowe zjawisko, gdzie woda ma intensywnie niebieski kolor. Parking jest wspólny dla obu atrakcji, więc można połączyć zwiedzanie w jednym wyjeździe. Z biletem do skansenu można dostać 10% zniżki na zwiedzanie Podziemnej Trasy Turystycznej Groty Nagórzyckie – promocja obowiązuje tego samego dnia.

Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd

Godziny otwarcia:

• 1 kwietnia – 31 października: wtorek-niedziela 10:00-18:00
• 1 listopada – 31 marca: wtorek-piątek 8:00-16:00, sobota-niedziela 10:00-16:00
• Poniedziałki – nieczynne
• Ostatnie wejście godzinę przed zamknięciem

Ceny biletów:

• Bilet normalny: 7 zł
• Bilet z przewodnikiem dla grup (1 godz.): 75 zł
• Bilet z przewodnikiem w języku angielskim (1 godz.): 150 zł
• Bilet szkolny grupowy (do 20 osób z Tomaszowa): 100 zł
• Warsztaty etnograficzne „Od ziarenka do bochenka”: 20 zł/osoba

Parking: 5 zł za cały dzień (wspólny z Rezerwatem Niebieskie Źródła)

Dojazd: Skansen znajduje się przy ul. Modrzewskiego 9/11 w południowo-wschodniej części Tomaszowa Mazowieckiego. Z centrum można dojechać ulicą Świętego Antoniego. Placówka jest dobrze oznakowana.

Kontakt: tel. 44 723 00 03, 517 080 381, email: [email protected]

Na zwiedzanie warto przeznaczyć około 1,5-2 godzin. Można wybrać się z przewodnikiem lub zwiedzać indywidualnie – eksponaty są opisane, więc nie ma problemu z samodzielnym poznawaniem historii. Skansen funkcjonuje jako filia Miejskiego Centrum Kultury w Tomaszowie Mazowieckim i regularnie organizuje wydarzenia kulturalne, więc warto sprawdzić kalendarz imprez przed wizytą.