Pałac Bykowskich

Pałac Bykowskich w Piotrkowie Trybunalskim to późnorenesansowa rezydencja z początku XVII wieku, która wznosi się przy ulicy Kasztelańskiej w dawnej wsi Byki. Budowla powstała około 1604 roku z przebudowy gotyckiego zameczku i przez stulecia przechodziła przez ręce kolejnych właścicieli, przetrwała wojny i zniszczenia. Dziś mieści siedzibę Łódzkiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego, ale jej manierystyczny portal, nietypowe baszty i oryginalne detale architektoniczne nadal przykuwają uwagę.

Historia pałacu – od gotyckiego zameczku do renesansowej rezydencji

Wieś Byki od XV do XVII wieku należała do rodu Jaxów-Bykowskich herbu Gryf, którzy przejęli nazwisko od nazwy miejscowości będącej ich własnością. Pierwsza wzmianka o obiekcie pochodzi z 1416 roku, a w 1454 roku Jan z Byków otrzymał prawo niemieckie dla wsi. Pierwotnie na tym terenie stał późnogotycki zamek obronny z czterema wieżami, wzniesiony prawdopodobnie w XV lub XVI wieku.

Przełomowy moment w historii budowli nastąpił około 1604 roku. Wojewoda sieradzki Jan Stanisław Bykowski wraz z żoną Petronelą z Małachowic Małachowską, kasztelanką łęczycką, dokonali gruntownej przebudowy gotyckiego zameczku. To właśnie oni nadali mu cechy późnorenesansowego pałacu. Ta architektoniczna metamorfoza sprawiła, że w źródłach historycznych obiekt występuje pod różnymi nazwami – raz jako zamek, raz jako pałac, dwór czy zespół zamkowy.

Najstarszym elementem budowli jest prawdopodobnie kamienna, licowana cegłą baszta, której powstanie szacuje się na połowę XVI wieku. Baszta wzniesiona na planie kwadratu przechodzi na wysokości pierwszego piętra w sześciobok i wyposażona jest w otwory strzelnicze – świadectwo jej obronnego charakteru.

Kolejne pokolenia właścicieli i lata upadku

Bykowscy mieszkali w rezydencji do 1705 roku. Wtedy wieś Byki przeszła na własność rodu Wężyków, którzy jednak nigdy tu nie zamieszkali. Brak zainteresowania nowych właścicieli doprowadził do stopniowej ruiny pałacu.

Stan zaniedbanej, a niegdyś bogatej rezydencji opisał w 1821 roku Julian Ursyn Niemcewicz – autor „Śpiewów historycznych” i „Powrotu posła”, który przejeżdżał przez te okolice. Jego sprawozdanie stanowi cenne świadectwo o ówczesnym wyglądzie budowli. Niemcewicz wspominał nawet o kaplicy w kwadratowej baszcie południowej, która istniała jeszcze w czasie jego wizyty.

Ćwierć wieku później, w 1847 roku, nowi właściciele – rodzina Jeziorańskich – rozpoczęli prace remontowe, które można określić również mianem odbudowy. Niestety walory użytkowe wzięły górę nad artystyczno-architektonicznymi i wiele elementów uproszczono, zatracając pierwotne cechy budowli.

Zniszczenia wojenne i powojenna odbudowa

Przed I wojną światową dobra zostały rozparcelowane, a pieniądze z parcelacji ulokowane w banku przepadły. Jeziorańscy zmuszeni byli sprzedać pałac rodzinie Czarneckich. Gdy przyszła I wojna światowa, budynek stał się miejscem pobytu dla wojsk niemieckich, co skutkowało całkowitym zniszczeniem i dewastacją piętra pałacu.

II wojna światowa przyniosła kolejne zniszczenia. Niemcy przeznaczyli Byki na hodowlę bydła, co dodatkowo zdewastowało obiekt. Zniszczeniu uległa północna część pałacu, co pociągnęło za sobą częściową rozbiórkę baszty.

Zaraz po wojnie ówczesny właściciel Maksymilian Czarnecki przekazał zniszczony obiekt do dyspozycji szkolnictwa rolniczego. W latach 1959-1964 przeprowadzono gruntowną renowację kosztem siedmiu milionów ówczesnych złotych. Kolejno w budynku mieściły się: Technikum Rolnicze, Policealne Studium Weterynaryjne oraz Zasadnicza Szkoła Ogrodnicza. Od 1980 roku znajduje się tu Ośrodek Doradztwa Rolniczego.

Co można zobaczyć – architektura i detale

Pałac wzniesiono na planie wydłużonego prostokąta. Budowla jest jednopiętrowa, murowana z cegły. Pierwotnie posiadała cztery baszty, z których do dziś zachowały się dwie – północna o cechach obronnych oraz stojąca od południa baszta kwadratowa, która według historyków mogła pełnić rolę prywatnej kaplicy.

W środkowej części budynku znajduje się dwukondygnacyjny ryzalit nazywany wieżą, z bramą przejazdową. Zarówno od strony wschodniej, jak i zachodniej znajdują się portale bramne. Portal wschodni, prawdopodobnie główny, zachował bogatsze detale z kartuszami herbowymi Gryf – herbu rodziny Bykowskich.

Wśród licznych okien można odnaleźć oryginalne późnorenesansowe obramienia. Na pierwszym piętrze obramowania prostokątnych okien zwieńczone są gzymsami, pod którymi zachowały się fryzy z fragmentami napisów łacińskich. Po lewej stronie bramy widoczny jest inny portal z obramieniem prostokątnym i roślinnym ornamentem.

Wewnątrz zachowały się oryginalne wnętrza ze sklepieniami kolebkowymi z lunetami oraz fragmenty profilowanych drewnianych stropów z herbem Bykowskich. Ponure, szare mury pałacu kontrastują dziś z nowym, krytym czerwoną dachówką dachem.

Pałac był kiedyś otoczony fosą, później parkiem, który zachował się szczątkowo. Na północ od budynku znajdują się stawy – pozostałość dawnego założenia parkowego.

Pałac Bykowskich dziś – siedziba Ośrodka Doradztwa Rolniczego

Obecnie obiekt pełni funkcję administracyjną jako siedziba Powiatowego Zespołu Doradztwa Rolniczego. Przed pałacem stoi kilka maszyn rolniczych – nawiązanie do jego współczesnego przeznaczenia. Przez wiele lat przy pałacu odbywały się targi rolnicze, które przyciągały do Piotrkowa przedstawicieli branży rolniczej, producentów oraz ministrów rolnictwa. Podczas wystawy prezentowano najnowsze maszyny i urządzenia, odbywały się kiermasze roślin, a także finały konkursu Agroliga na najlepsze gospodarstwo ekologiczne województwa łódzkiego.

Obiekt jest w dość dobrym stanie technicznym, choć lekkie odnowienie murów na pewno by nie zaszkodziło. Budowla stanowi ciekawy przykład późnorenesansowej architektury rezydencjonalnej z zachowanymi elementami obronnymi.

Jak dojechać i informacje praktyczne

Pałac Bykowskich znajduje się przy ulicy Kasztelańskiej 9 w Piotrkowie Trybunalskim. Dawna wieś Byki została włączona w granice administracyjne miasta. Do pałacu można najszybciej dojechać od strony ulicy Łódzkiej, skręcając w lewo tuż przed wjazdem na węzeł drogowy łączący ulicę z drogą krajową numer 12 i trasą S8.

Znalezienie zamku nie powinno sprawić problemu – jest doskonale widoczny z ulicy Kasztelańskiej, wzdłuż której znajduje się sporo miejsc parkingowych. Obiekt leży około 3 km od centrum Piotrkowa Trybunalskiego.

Baszta północna postawiona jest na planie kwadratu, wsparta filarem przyporowym, a na wysokości pierwszego piętra przechodzi w sześciobok. Zachowane otwory strzelnicze to jedne z niewielu śladów obronnego charakteru pierwotnej budowli.

Ponieważ pałac pełni funkcję siedziby instytucji administracyjnej, zwiedzanie wnętrz może być ograniczone. Warto skontaktować się z Łódzkim Ośrodkiem Doradztwa Rolniczego przed planowaną wizytą, aby uzyskać informacje o możliwości zwiedzania. Obiekt można jednak podziwiać z zewnątrz – jego architektura, portal z herbem Gryf oraz nietypowe baszty są dobrze widoczne.

Dla miłośników historii i architektury renesansowej pałac stanowi ciekawy punkt na mapie zabytków Piotrkowa Trybunalskiego. Warto połączyć wizytę z zwiedzaniem innych atrakcji miasta, takich jak Stary Rynek czy Zamek Królewski. Na obejrzenie pałacu z zewnątrz i spacer po otaczającym terenie wystarczy około 20-30 minut.