Niebieskie Źródła Tomaszów Mazowiecki

Niebieskie Źródła w Tomaszowie Mazowieckim to rezerwat przyrody, który oferuje coś niezwykłego – wywierzyska krasowe o intensywnej, błękitno-zielonej barwie wody. Takich miejsc w Polsce jest niewiele, a w tej części kraju to jedyne w swoim rodzaju zjawisko geologiczne.

Woda wybijająca z dna tworzy pulsujące fontanny piasku, które wyglądają jak drgające, jasnozielone plamy pod taflą krystalicznie czystej wody. To właśnie te pulsujące gejzery nadają miejscu niepowtarzalny charakter.

Skąd się bierze ten niecodzienny kolor wody

Główny kompleks wodonośny stanowią spękane wapienie jurajskie, z których wytryska woda. Sam kolor to zjawisko optyczne – czysta woda źródlana pochłania czerwone promienie światła, przepuszczając niebieskie i zielone. Efekt jest zależny od pogody i nasłonecznienia, więc odcień wody zmienia się w ciągu dnia.

Nawet do głębokości sięgającej 2,5 m pod powierzchnią doskonale widać pulsujące piaszczyste dno. Taka przejrzystość robi wrażenie, szczególnie gdy nurkują kaczki – widać dokładnie każdy ich ruch pod wodą.

Temperatura wody w miejscach wypływu wynosi około 9 °C, co sprawia, że zbiorniki nie zamarzają zimą. Dlatego rezerwat przez cały rok przyciąga ptactwo wodne.

Co dokładnie zobaczysz w rezerwacie

Powierzchnia rezerwatu wynosi 28,70 ha, ale sama trasa spacerowa nie jest długa. Od wejścia do głównych wywierzysk to kwadrans spokojnego marszu, góra dwadzieścia minut, jeśli robi się po drodze zdjęcia.

Rezerwat otacza las olchowy z licznymi ścieżkami spacerowymi i szlakami rowerowymi. Przez teren rezerwatu biegną ścieżki dydaktyczne z tablicami informacyjnymi, które wyjaśniają zjawiska krasowe i przyrodę tego miejsca.

Rezerwat jest ostoją wielu gatunków ptaków (ok. 75). Można tu spotkać barwnego zimorodka, liczne kaczki – krzyżówki, ohary, czernice, cyraneczki. Warto mieć przy sobie lornetkę, choć ptaki są tutaj na tyle oswojone, że często podpływają całkiem blisko.

Z Rezerwatem Niebieskie Źródła łączy się ponor krasowy rzeki Ginącej, która znajduje się w Wąwale, 5 km od Tomaszowa. Wody Ginącej odpływają podziemnymi szczelinami i wypływają znów na powierzchni jako tzw. „Niebieskie Źródła”. Związek ten potwierdzono eksperymentem z barwnikiem fluorosceiną.

Historia i legendy Niebieskich Źródeł

Rezerwat przyrody został utworzony w 1961 r. celem ochrony unikatowego na skalę europejską wywierzyska krasowego. Ale samo miejsce znane było już od XVIII wieku.

Przez lata źródła miały różne nazwy – Modry Stok, Modre Wody, Błękitna Woda, Kolorowe Źródła. Każda z nich nawiązywała do wyjątkowej barwy wody. W XIX wieku stały się celem niedzielnych wypraw mieszkańców Tomaszowa, którzy przeprawiali się przez Pilicę łodzią lub promem.

Miejsce odwiedzali też dostojnicy. W październiku 1901 roku podziwiał je car Mikołaj II, gdy przybył z pobliskiej Spały do Tomaszowa na uroczystość poświęcenia cerkwi. W latach międzywojennych bywali tu marszałek Piłsudski i prezydenci Wojciechowski oraz Mościcki.

Według lokalnej legendy źródła powstały podczas potopu szwedzkiego w XVII wieku. Szwedzcy żołnierze schronili się przed ulewą w kaplicy wraz z końmi i prowadzili tam sprośne rozmowy. Za bezbożność kaplica zapadła się pod ziemię, a na jej miejscu powstało jezioro o barwie błękitu nieba.

Dla kogo to miejsce

Niebieskie Źródła sprawdzą się praktycznie dla każdego. Rodziny z dziećmi docenią krótkie trasy spacerowe i możliwość obserwacji ptaków. Miłośnicy fotografii znajdą tu mnóstwo kadrów – szczególnie w słoneczne dni, gdy kolory są najbardziej intensywne.

Rezerwat to też dobry punkt na mapie dla rowerzystów. Przez okolicę przebiegają szlaki rowerowe, a sama infrastruktura została zmodernizowana – są ławki, stojaki na rowery, chodniki i ścieżki dla pieszych.

Nie każdy wie, że w pobliżu, po drugiej stronie ulicy Modrzewskiego, znajduje się Skansen Rzeki Pilicy – muzeum na wolnym powietrzu z drewnianym młynem wodnym i eksponatami związanymi z młynarstwem wodnym w dorzeczu Pilicy. Warto połączyć obie atrakcje w jedną wycieczkę.

Przyroda rezerwatu

Stwierdzono 400 gatunków roślin naczyniowych, a wśród nich grupę roślin ściśle chronionych: grzebieni białych, turówki wonnej, różanecznika żółtego, kosodrzewiny i cisa pospolitego. Większość to gatunki pospolite, ale obecność chronionych roślin świadczy o wartości przyrodniczej tego miejsca.

Rezerwat znajduje się w otulinie Sulejowskiego Parku Krajobrazowego wchodzącego w skład zespołu Nadpilicznych Parków Krajobrazowych. Od 2008 roku jest też obszarem chronionym Natura 2000.

Symbolem rezerwatu jest kaczka krzyżówka, którą można spotkać tu praktycznie zawsze. Ptaki są oswojone i często żebrzą o jedzenie, ale lepiej je ignorować – wtedy same odpłyną.

Praktyczne informacje – jak dojechać, ile czasu, ile kosztuje

Rezerwat znajduje się w południowo-wschodniej części Tomaszowa Mazowieckiego, przy ulicy Modrzewskiego, przy drodze wiodącej do Zalewu Sulejowskiego. Wejście na teren rezerwatu jest bezpłatne i dostępne cały rok.

Z dworca PKP i PKS do rezerwatu jest prawie 5 kilometrów. Można dojechać autobusem miejskim nr 9 w kierunku Białobrzegów – wysiada się na przystanku Modrzewskiego Niebieskie Źródła. Bilet kosztuje 3 złote i można go kupić u kierowcy.

Na miejscu jest parking – płatny, oraz toaleta – również płatna. Parking obsługuje zarówno rezerwat, jak i Skansen Rzeki Pilicy, który znajduje się po drugiej stronie ulicy.

Skansen czynny jest codziennie prócz poniedziałków. Od kwietnia do października do godziny 18:00, w pozostałe miesiące do 16:00.

Na spacer po rezerwacie wystarczy przeznaczyć około godziny, ale warto zarezerwować więcej czasu, jeśli planuje się też wizytę w skansenie lub dłuższy odpoczynek na ławce przy źródłach. Łącznie na obie atrakcje plus dojazd warto przeznaczyć pół dnia.

Wydajność wód wynosi obecnie 80 l/s i jest znacznie niższa niż kiedyś, na co duży wpływ miała działalność człowieka. W latach 50. XX wieku częściowo zrealizowano projekt wykorzystania wód źródlanych, co wpłynęło na obniżenie ich wydajności.